काँगो (DRC) सरकार आणि त्यांचे प्रतिस्पर्धी या दोघांसोबत एकाच वेळी असलेले चीनचे सुरक्षा संबंध त्यांची एक अशी रणनीती उघड करतात; जी त्यांच्या गुंतवणुकीचे रक्षण तर करते, मात्र ज्या अस्थिरतेला ते टाळू पाहत आहेत, त्याच अस्थिरतेला नकळतपणे खतपाणी घालते.
मध्य आफ्रिकेमधील चीनची भूमिका मोठ्या बदलातून जात आहे. पायाभूत सुविधा, व्यापार आणि संसाधन उत्खननावर आधारित प्रामुख्याने आर्थिक सहभागातून सुरू झालेली ही भूमिका आता हळूहळू सुरक्षा क्षेत्रातही विस्तारत आहे. डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो (DRC) हे चीनच्या “दुहेरी चेहऱ्याच्या राजनयाचे” एक ठळक उदाहरण आहे. एका बाजूला चीन काँगो सरकारसोबत भागीदारी कायम ठेवतो, तर दुसऱ्या बाजूला किंशासाविरुद्ध M23 बंडखोरीला समर्थन दिल्याचा आरोप असलेल्या रवांडा आणि युगांडासोबत संरक्षण आणि आर्थिक संबंधही टिकवून ठेवतो. या प्रदेशातील चीनच्या वाढत्या लष्करी आणि संरक्षण औद्योगिक हालचाली अधिक संकुचित आणि संधीसाधू धोरण दर्शवतात, ज्यामुळे आणखी अस्थिरता वाढण्याचा धोका निर्माण होतो.
DRC मध्ये चीन अजूनही औपचारिकरीत्या आपल्या हस्तक्षेप न करण्याच्या धोरणाचे समर्थन करत आहे. मात्र, त्याचा विकसित होत असलेला सहभाग या तत्त्वज्ञानाच्या अधिक लवचिक अर्थाकडे निर्देश करतो. गेल्या काही वर्षांतील वारंवार उच्चस्तरीय राजनैतिक देवाणघेवाणींमधून चीनची द्विपक्षीय सहकार्याचा विस्तार करण्याची इच्छा स्पष्ट दिसते. संरक्षण आणि गृहमंत्रालयांसह काँगोमधील महत्त्वाच्या राजकीय आणि सुरक्षा नेतृत्वाशी झालेल्या चिनी अधिकाऱ्यांच्या बैठका आता वाढत्या प्रमाणात कायदा अंमलबजावणी समन्वय, क्षमता विकास आणि धोरणात्मक मालमत्तांच्या संरक्षणावर केंद्रित होत आहेत. या संवादांना अनेकदा चीनच्या ग्लोबल सिक्युरिटी इनिशिएटिव्ह (GSI) सारख्या व्यापक चौकटींमध्ये मांडले जाते. या उपक्रमांना GSI शी जोडल्यामुळे चीनच्या सहभागाला अधिक सकारात्मक स्वरूप मिळते आणि जागतिक सुरक्षा घटक म्हणून त्याची भूमिका अधिक संस्थात्मक बनत जाते.
डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो (DRC) हे चीनच्या “दुहेरी चेहऱ्याच्या राजनयाचे” एक ठळक उदाहरण आहे. एका बाजूला चीन काँगो सरकारसोबत भागीदारी कायम ठेवतो, तर दुसऱ्या बाजूला किंशासाविरुद्ध M23 बंडखोरीला समर्थन दिल्याचा आरोप असलेल्या रवांडा आणि युगांडासोबत संरक्षण आणि आर्थिक संबंधही टिकवून ठेवतो.
चीनच्या वाढत्या सुरक्षा उपस्थितीमागील मुख्य कारण म्हणजे DRC च्या उत्खनन क्षेत्रातील त्याची सखोल आर्थिक गुंतवणूक. या देशाकडे कोबाल्ट, तांबे आणि कोल्टनचे जगातील सर्वात मोठ्या साठ्यांपैकी काही साठे आहेत. ही खनिजे विद्युत वाहने, नूतनीकरणीय ऊर्जा प्रणाली आणि प्रगत इलेक्ट्रॉनिक्ससाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जातात. DRC कडे सोने आणि लिथियमचेही मोठे साठे आहेत. गेल्या दोन दशकांत चिनी कंपन्यांनी या उद्योगांमध्ये स्वतःची मजबूत उपस्थिती निर्माण केली असून, कोबाल्ट उत्पादन आणि प्रक्रियेतील मोठा हिस्सा त्यांच्या नियंत्रणाखाली आहे. या आर्थिक हितसंबंधांच्या केंद्रीकरणामुळे, विशेषतः DRC च्या संघर्षग्रस्त पूर्वेकडील भागांमध्ये, गुंतवणूक आणि सुरक्षा यांच्यात थेट संबंध निर्माण झाला आहे.
पूर्व काँगो हा आफ्रिकेतील सर्वात अस्थिर सुरक्षा वातावरणांपैकी एक राहिला आहे. अनेक सशस्त्र गटांची उपस्थिती, कमकुवत प्रशासनिक रचना आणि वारंवार निर्माण होणारी मानवीय संकटे यांमुळे स्थानिक लोकसंख्या तसेच परदेशी घटक दोघेही असुरक्षित बनले आहेत. चिनी गुंतवणुकीशी संबंधित खाण क्षेत्रे आणि वाहतूक मार्ग वाढत्या प्रमाणात हिंसा, अपहरण आणि खंडणीचे लक्ष्य बनले आहेत. या परिस्थितींमुळे बीजिंगला आपला दृष्टिकोन बदलण्यास भाग पाडले असून, त्याने हळूहळू आपल्या सहभाग मॉडेलमध्ये सुरक्षा सहकार्याचा समावेश करण्यास सुरुवात केली आहे.
स्वतःचे लष्करी दल तैनात करण्याऐवजी चीनने अधिक अप्रत्यक्ष धोरण स्वीकारले आहे. त्याने काँगोच्या सुरक्षा कर्मचाऱ्यांसाठी प्रशिक्षण कार्यक्रमांना समर्थन दिले, रसद सहाय्य पुरवले आणि चिनी नियंत्रित खाण प्रकल्पांच्या सुरक्षेसाठी स्थानिक सैन्य तैनात करण्यास प्रोत्साहन दिले. चिनी कंपन्या कामगार, वाहने आणि प्रकल्पस्थळांवरील हालचालींचे प्रत्यक्ष वेळ निरीक्षण वाढवण्यासाठी स्मार्ट सेन्सर्स, फायबर ऑप्टिक नेटवर्क आणि 5G कनेक्टिव्हिटीचाही वापर करत आहेत.
चीनने आपल्या मालमत्तांच्या सुरक्षेसाठी खासगी सुरक्षा कंपन्यांचीही नियुक्ती केली आहे. Frontier Services Group (FSG) आणि इतर चीन संबंधित कंपन्या अनेकदा प्रकल्पस्थळ सुरक्षा, रसद व्यवस्थापन आणि महत्त्वाच्या व्यक्तींच्या हालचालींसाठी जबाबदार असतात आणि त्या सहसा काँगोच्या सुरक्षा दलांसोबत कार्यरत असतात.
हा दृष्टिकोन बीजिंगला आपल्या हितसंबंधांचे संरक्षण करण्यास मदत करतो, तसेच अधिकृत धोरण म्हणून हस्तक्षेप न करण्याच्या भूमिकेचे पालन करणारा देश अशी प्रतिमा टिकवून ठेवण्याची संधीही देतो. त्याचवेळी, यामुळे बीजिंगला काँगो राज्याशी, विशेषतः त्याच्या सुरक्षा यंत्रणेशी, संस्थात्मक संबंध अधिक सखोल करण्यास मदत होते.
चिनी घटक, मग ते राज्याशी संबंधित असोत किंवा कॉर्पोरेट क्षेत्रातील, यांनी कामगार शोषण आणि पर्यावरणीय ऱ्हासाबाबतच्या चिंतांदरम्यानही उच्च जोखमीच्या वातावरणात काम करण्याची तयारी दाखवली आहे. बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह (BRI) अंतर्गत मोठ्या प्रमाणावरील पायाभूत सुविधा वित्तपुरवठ्यासोबत यामुळे DRC मधील सर्वात प्रभावशाली बाह्य भागीदार म्हणून चीनचे स्थान अधिक मजबूत झाले आहे.
चीन पश्चिमी भागीदारांनी निर्माण केलेली पोकळी भरून काढण्याचाही प्रयत्न करत आहे. किंशासासाठी चीनसोबतची सुरक्षा भागीदारी ही एक महत्त्वाची गरज पूर्ण करते. डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगोच्या सशस्त्र दलांना (FARDC) दीर्घकाळापासून भ्रष्टाचार, मर्यादित कार्यकारी क्षमता आणि अंतर्गत विखुरलेपणाच्या समस्यांचा सामना करावा लागत आहे. सातत्यपूर्ण बंडखोरींना सामोरे जात असताना सरकारने आपल्या लष्करी क्षमतांना मजबूत करण्यासाठी बाह्य सहाय्य शोधले आहे. प्रशासन आणि मानवी हक्कांबाबतच्या चिंतांमुळे पश्चिमी भागीदार अनेकदा असे समर्थन देण्यास संकोच करतात, तर चीनने कठीण परिस्थितींमध्ये आणि तुलनेने कमी कठोर अटींसह सहभाग दाखवण्याची तयारी दर्शवली आहे.
हा फरक बाह्य सहभागाच्या व्यापक मॉडेलमधील भिन्नता स्पष्ट करतो. चिनी घटक, राज्य संबंधित तसेच कॉर्पोरेट, यांनी कामगार शोषण आणि पर्यावरणीय ऱ्हासाबाबतच्या चिंतांदरम्यानही उच्च जोखमीच्या वातावरणात कार्य करण्याची तयारी दाखवली आहे. बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह (BRI) अंतर्गत मोठ्या प्रमाणावरील पायाभूत सुविधा वित्तपुरवठ्यासोबत मिळून यामुळे DRC मधील सर्वात प्रभावशाली बाह्य भागीदार म्हणून चीनचे स्थान अधिक दृढ झाले आहे. या संदर्भात सुरक्षा सहकार्य हे आर्थिक सहभागाचे धोरणात्मक विस्तार म्हणून कार्य करते.
या धोरणाचे एक महत्त्वाचे साधन म्हणजे आफ्रिकेमधील चीनच्या वाढत्या संरक्षण उद्योगाची उपस्थिती. Norinco आणि Poly Technologies यांसारख्या कंपन्या आफ्रिकी सरकारांना लष्करी उपकरणे पुरवणाऱ्या प्रमुख पुरवठादारांमध्ये उदयास आल्या आहेत. लहान शस्त्रे, बख्तरबंद वाहने, ड्रोन आणि तोफखाना यांसारख्या त्यांच्या निर्याती अनेकदा स्पर्धात्मक किमतींमध्ये उपलब्ध असतात आणि पाश्चिमात्य पर्यायांच्या तुलनेत कमी राजकीय अटींसह येतात. DRC सारख्या देशांसाठी हे लष्करी आधुनिकीकरणाकडे जाण्याचा एक व्यवहार्य मार्ग उपलब्ध करून देते.
मार्च 23 मूव्हमेंट (M23), या प्रदेशातील सर्वाधिक सक्रिय बंडखोर शक्तींमधील एक, यांच्या वापरात चिनी निर्मितीची शस्त्रे आढळली आहेत. चीनला थेट जबाबदार धरणारा कोणताही पुरावा नसला तरी, बेकायदेशीर जाळे, भ्रष्टाचार किंवा युद्धभूमीवरील ताब्याद्वारे शस्त्रांचे वळवले जाणे हे सातत्यपूर्ण सुरक्षा आव्हान ठरत आहे.
मात्र, चिनी निर्मित शस्त्रास्त्रांच्या या प्रसारामुळे नवीन जोखीमेही निर्माण होत आहेत. पूर्व काँगोसारख्या संघर्षग्रस्त भागांमध्ये राज्य घटकांना पुरवलेली शस्त्रे काही वेळा गैर राज्य सशस्त्र गटांच्या हाती पोहोचलेली दिसून आली आहेत. मार्च 23 मूव्हमेंट (M23), या प्रदेशातील सर्वाधिक सक्रिय बंडखोर शक्तींमधील एक, यांच्या वापरात चिनी निर्मितीची शस्त्रे आढळली आहेत. चीनला थेट जबाबदार धरणारा कोणताही पुरावा नसला तरी, बेकायदेशीर जाळे, भ्रष्टाचार किंवा युद्धभूमीवरील ताब्याद्वारे शस्त्रांचे वळवले जाणे हे सातत्यपूर्ण सुरक्षा आव्हान ठरत आहे.
या प्रदेशातील चीनचा सुरक्षा सहभाग केवळ DRC पुरता मर्यादित नाही. चीनने शेजारील रवांडा आणि युगांडासोबत संरक्षण आणि आर्थिक संबंध कायम ठेवले आहेत आणि या दोन्ही देशांवर M23 चळवळीला समर्थन दिल्याचे आरोप आहेत. रवांडाने गेल्या काही वर्षांत विविध प्रकारची चिनी लष्करी उपकरणे विकत घेतली आहेत, तर युगांडाने ड्रोन तंत्रज्ञानातील संयुक्त उपक्रमांसह चिनी कंपन्यांसोबत संरक्षण सहकार्याचा विस्तार केला आहे. या परस्पर गुंतलेल्या भागीदारींमधून असे जाळे दिसून येते, ज्यामध्ये चिनी प्रभाव प्रादेशिक संघर्षांतील अनेक आणि काहीवेळा परस्परविरोधी बाजूंमध्ये पसरलेला आहे.
विडंबनात्मक बाब म्हणजे, हा बहुआयामी सहभाग बीजिंगला एका नाजूक धोरणात्मक स्थितीत आणतो. एका बाजूला, DRC मधील आपल्या व्यापक खाण गुंतवणुकांचे संरक्षण करण्यासाठी चीनला स्थैर्याची गरज आहे. दुसऱ्या बाजूला, शेजारील राष्ट्रांशी सुरू असलेला त्याचा सहभाग प्रादेशिक वादांमध्ये स्पष्ट भूमिका घेण्याची त्याची तयारी मर्यादित करतो. परिणामी, एक प्रकारची धोरणात्मक संदिग्धता निर्माण होते, जी प्रवेश आणि प्रभाव टिकवून ठेवते, पण त्याचवेळी संघर्ष निराकरणाच्या प्रयत्नांनाही मर्यादा आणू शकते.
एका बाजूला, DRC मधील आपल्या व्यापक खाण गुंतवणुकांचे संरक्षण करण्यासाठी चीनला स्थैर्याची गरज आहे. दुसऱ्या बाजूला, शेजारील राष्ट्रांशी सुरू असलेला त्याचा सहभाग प्रादेशिक वादांमध्ये स्पष्ट भूमिका घेण्याची त्याची तयारी मर्यादित करतो.
इतर संघर्षग्रस्त भागांबाबतचा चीनचा दृष्टिकोनही हाच नमुना दर्शवतो. म्यानमारमध्ये बीजिंगने ऐतिहासिकदृष्ट्या राज्य आणि गैर राज्य घटक दोघांशीही संबंध कायम ठेवले आहेत, जेणेकरून आपले हितसंबंध सुरक्षित राहतील आणि अनिश्चिततेविरुद्ध तोल राखता येईल. मध्य आफ्रिकेमध्येही अशीच गतीमानता दिसून येत आहे, जिथे व्यापक स्तरावरील संबंध टिकवून ठेवणे अनिश्चित संघर्षपरिस्थितीत लवचिकता सुनिश्चित करते.
याचा निष्कर्ष असा आहे की, मध्य आफ्रिकेमधील चीनची वाढती सुरक्षा उपस्थिती ही केवळ आर्थिक भागीदारापासून ठोस सुरक्षा हितसंबंध असलेल्या भूराजकीय घटकाकडे झालेल्या त्याच्या संक्रमणाचे प्रतिबिंब आहे. DRC आणि त्याच्या शेजारील प्रदेशांमध्ये हा बदल प्रादेशिक समीकरणांना नव्याने आकार देत आहे. त्यामुळे सरकारांना त्यांच्या सुरक्षा भागीदारींचे विविधीकरण करण्याचे पर्याय उपलब्ध होत आहेत, पण त्याचवेळी नवीन गुंतागुंतीही निर्माण होत आहेत. चीनसाठी, गुंतवणुकांचे संरक्षण आणि प्रभाववृद्धी साधण्यासाठी रचलेला हा दुहेरी चेहऱ्याचा राजनय अखेरीस त्याच गुंतवणुकांना अस्थिर करण्याचा धोका निर्माण करू शकतो, ज्यांचे संरक्षण करण्याचा तो प्रयत्न करत आहे.
समीर भट्टाचार्य हे 'ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन'मध्ये असोसिएट फेलो आहेत.
The views expressed above belong to the author(s). ORF research and analyses now available on Telegram! Click here to access our curated content — blogs, longforms and interviews.
Dr. Samir Bhattacharya is an Associate Fellow at Observer Research Foundation (ORF), where he works on geopolitics with particular reference to Africa in the changing ...
Read More +
PREV
.webp)
.png)